| PLANTEN LA FARIGOULO |
| Quouro fòu sounja que lou latin te la classo
: «Thymus vulgaris»! Bessai l'ajetiéu vòu suidamen
dire espandido e counouissudo; a rèn de vulgàri la farigouleto,
pecaire, demando qu'à crèisse e à servi. La dien sòuvajo,
bessai de perqué si vèi mau doumesticado mai es pas feroujo
: pougne pas coumo l'ourtigo, grafigno pas coumo la tiragasso vo l'arnavès.
Pousso pas d'en partout, a pas besoun de terro founso, enca mens d'engrais.
Si countènto de la garrigo, lei roco li fan pas pòu, la sablo
l'agrado e cregne pas lou vesinàgi de quàuquei petoulié.
Segur, fòu si clina pèr culi, sènso tira sus la planto
que si derabo eisa, un bréu de farigouleto. Sei flour roso, delicato,
si tocon en bouquet, sei fueio mistoulino, courteto, perdon pas sa coulour
gris verd, en ivèr. Pas besoun de tira narrado, embaussumo, es la Prouvènço
que pico au pitre. Se l'enfrouminas entre lou pouce e lou det dóu
signe, alor, aqui, l'óudour entèsto e t'encigalo. Soun cousin,
lou pebre d'ai, a pas la memo forço, lou meme poudé. Es pas
la peno d'agué lei flour mai grosso, lei fueio mai larjo. Pamens,
si maridon dins nouastei paquetoun e anabouron lei receto dei fricot de Prouvènço.
Damon lou pioun au roumaniéu, l'ami de printèms de l'abiho,
aquelo renoumado li juego un marrit tour, la farigouleto si coumercialiso...
e pèr pulèu alesti la brassado, tant si derabo lei planto. Sàbi pas s'es lei rescontre emé senglié, lèbre, lapin, qu'an rendu la farigouleto toco finalo e magistralo de la dobo e, subre tout dóu civié. Fòu ço que fòu, «lou tròu, coumo lou pas proun, es fouaro resoun»; entre lou boulit et l'amarun dei plat degaia pèr l'aboundànci deis aroumat, l'a aquéu musquet à ti reviha un mouart que vous pren au nas e vous proumeno dins la garrigo; l'aura aquelo fèsto Dóu palai que perdurara d'ouro se la negas pas dins uno oundado de vin ourdinàri. Tchernobyl e sei niéulo atoumico l'avien messo au rèng deis acusa e meme dei prouscrit. Oublidavon «l'efèt leopard» valènt à dire pèr rodou. Refrescas, se voulès, mai despuei lou tèms, vo siès ataca, vo siès vacina. A tèms passa, la farigouleto èro emplegado contro pas mau de malautié; e meme si prenié à titre preventiéu. La tisano après lou repas, pèr fa passa tóutei lei plat lourd à digeri que lou peïsan enfournavo lou soir à taulo. Mai tambèn coumo remèdi contro la gripo, lou tussi, lei plago. Se vous diiéu que s'emplegavo dins la lucho contro lei péu de touto merço, contro lei verme... Bè, o! èro avans lei descuberto chimico, lei laboratòri, lei remèdi emé de fourmulo tànti longo, d'efèt segoundàri à l'aventuro, e lei trau de la segurita soucialo. Vous rendès comte que lei merìti an rèn à vèire emé l'autour! E vaqui qu'en 1851, dins nouaste despartamen rurau dóu Miejou, nouastei rèire van chausi nouasto pichouno planto miracle pèr simbèu e l'espingoularan au capèu, au vesti. Pèr lou noum, «farigouleto»? Pulèu la moudestio, la gràci e subre tout lou poudé. Èro pu la flour de l'ièli, pas mai que l'aiglo que trovaran contro, èro la farigouleto qu'aquéleis ome, aquélei fremo porto drapèu van assoucia à la «Mountagno» aquel eiretàgi dei deputa counvenciounau, partisan dóu biais fouart pèr sauva la Republico. De chambrado, de soucieta secrèto portaran soun noum... e sus l'èr de «La Carmagnole», va nèisse la cansoun de la farigoulo que clantissié dei Maioun à z-Aup dins d'aquelo Farandoulo pèr la dignita, contro lou despote Louei Napouleoun Bonaparte e sa chourmo... e sa troupo : «Planten la farigoulo/Republican, arrapara/Planten la farigoulo/E la Mountagno flourira!» En trapiant, dins la plano vo la coualo, quouro la farigouleto embaussumo l'èr prouvençau... uno pensado esmougudo pèr lou simbèu e aquélei que l'an defendu sarié la mendro dei cauvo. Sounja li! Reinié de la Mauro, VAR-MATIN, 30 de jun de 2002. |